det tredje lærestykket skrive av
Jørn Øyrehagen Sunde*
| Akk! Denne vitetrongen min! Har lese alt - filosofi, juridikum og medisin, diverre òg teologi. Nå sit eg her med bok på bok, og eg min narr er like klok. |
Bak kateteret, oppå podiet, sit eg, til liks med doktor Faust, bak ein bokstabel. Ein stad under pyramiden av papir ligg ein førespurnad om opplysningar om Giovanni Gerotti, konditor i Sukkerbakersmuget nr. 4 eller 5, som innvandra til Bergen frå Venezia mellom 1850 og 1870. I åtte samfulle timar har eg leitt etter denne mannen og etterkomarane hans. Verktøyet mitt har vore den kombinasjonen av systematikk og kreative innfall som gjer det mogeleg å orientera seg i det historiske landskapet som eit arkiv er. Det enkle faktum, som etterlet meg som ein narr bak stabelen med bøker, er at ein slik mann overhovudet ikkje har levd i Bergen på det oppgjevne tidspunktet. Eg har lært at det utover 1800-talet var ei jamn, men heller lita innvandring frå Italia til Noreg med det ein i dag vil kalla kvalifisert arbeidskraft; i all hovudsak konditorar og gipsstøyparar. Dette er for så vidt ein kunnskap som kan koma godt med om nokre millionar tikk frå klokka på veggen, men utan større verdi nett no: Kor lenge lyt eg gje tol? Fordømte, mugne fangehòl, der sol bryt gjennom farga glas og mister all sin himmelstas!
Det er når ein held på å missa tolmodet at Mefistofeles syner seg i studerkammeret. På lesesalen på Statsarkivet i Bergen snik han seg jamleg rundt langs dei tjukke murveggene smektande som katta, som smyg seg fram og ligg på lur, og veit at her er det mange som kan koma til å selja sjela si mot ein snarveg til kunnskap. Her sit ein jurist, ein ung mann med sjørøvarringar i øyro, som strevar med å plassera overbygselsretten i høve til det romarrettslege instituttet dominium directum og dominium utile, og det gamle germanske rettsinstituttet sameiga. Han er enno trygg for Fanden si freisting der han klaprar i veg på den berbare datamaskinen sin, fullt ut overtydd om at kvart ord han noterer skjuler ein flik av røyndomen. I staden har Hinmannen vore og kviskra eit ord i øyra på den velkledde herren med bakkenbartar; Vi skal nok finne eit felles verde; til helvete med alt det lærde! Resultatet er at vedkomande no hevdar at han må ha naustrett på naboen sin eigedom sidan det ikkje er uttrykkeleg sagt at han ikkje har det; ein ny hoffnarr - Du store min. Den neste på gjestelista er Nattens Dronning, denne mørkhåra kvinna frå historisk institutt, som så inderleg vil at Lisa Johannesdatter Lobes, som fekk eit barn med tambur Mons Jacobsen, som forresten var son av sersjant Jacob Monsen som tente i den store nordiske krigen, skulle vera den same som Lisbet Joensdatter som mottok 26 skilling i veka i stønad frå de Søefarendes Fattighuse. Det er bare det at Lisbet Joensdatter dø 77 år gamal, bare 20 år etter at hennar illegitime barn skulle ha vore fødd i Kvinnherad prestegjeld ved utløpet av Hardangerfjorden.
Det var eit slikt val, som Faust og mannen med bakkenbartar fekk, som gjorde at fag- og lekdommarar i lagmannsretten kom til å døma Torstein Liland for eit dobbeltdrap han ikkje hadde gjort. Føre retten brakte påtalemakta ein mann som hadde levd eit moralsk klanderverdig liv, og kunne vera truande til litt av kvart. På den andre sida var det på det reine at Liland ikkje kunne ha drepe to menn med øks i Lille Helvet på det tidspunktet dei medisinsk sakkunnige hevda udåden var gjort. Lagmannsretten valde å oversjå heile usemja mellom røyndom og fakta, og dømde Liland til ei livstid i fengsel. Lokalsamfunnet, og det ein etter kvart kan definere som ein norsk opinion, hadde trong for at nokon vart dømd slik at livet på ny kunne falla tilbake til sin jamne, vante rytme. Disharmoni skulle vika plassen for harmoni, orden skulle reetablerast, Erineys skulle få sitt hemnoffer. Liland vart sett i fengsel på same sviktande grunnlag, og for å stetta same behovet som har sendt jødar, katarrar, og kvinner sett på som hekser, på bålet. Bare for å ha nemnt nokre.
Det kan verka spekulativt å samanlikna Liland sine banemenn med dei som søkjer kunnskap ved borda nedanfor kateteret på Statsarkivet i Bergen. Dette er likevel mitt utgangspunkt. Den overordna tanken bak essayet er at ein i møtet med det framande har lett for å redusere og kategorisere, og kan difor koma til å fella ein dom som ein ville ha hevda var mangelfull om den vart felt over ein sjølv. Utgangspunktet for dette prosjektet er små glimt, for mikroskopiske til å kallast vitskaplege, frå Baroniet Rosendal, og Kvinnherad og Strandebarm prestegjeld, si historie. Tanken er at ein ved hjelp av eit punkt kan vippe verda, som Arkimedes uttalte det. Det får ikkje hjelpa at prosjektet kan framstå som den oppgåva keisaren la på Faust: Å mana fram Helena og Paris frå underverda.
Likevel er det ikkje den juridiske og moralske dommen sorenskrivaren felte over Lise Lobes, med dei følgjene den fekk, som eg vil hevda er mest alvorleg. Større konsekvensar har den domen eg, og den av lesarane som ikkje fann grunn til å protestere, felt over henne ovanfor då eg gjorde henne til ein ulukkeleg og usæle skapning. Denne domen vert felt utan at den har høve til å framføra sitt eige forsvar, og vert felt over eit samla levd liv i staden for ei einskild handling. Ei sosial ekskludering frå det kulturelt og økonomisk rådande sjiktet i samfunnet, og livslukke er ikkje parallelle einingar. Sjølv innesperra oppe på loftet til lensmannen sitt stabbur kunne Lise Lobes sjå på barnet sitt med kjærleik. Sjølv frå ein av dei bakre benkane på spinnesida i Kvinnheradskyrkja kunne ho gle seg over den malte himmelkvelvingen i kyrkjetaket. Og ingen kunne ve eit seinare høve nekta henne å dansa til ein tambur sitt virvlande trommespel på ein dans på Fetsholmen. Ingen, utan den som studerer historia og fell sin umedvitne dom over Lise Johannesdotter Lobes, kan gjera henne til eit fortapt og ulukkeleg menneske. Det er ettertida si medvitne og umedvitne kategorisering av levd liv som stel bort nyansane: For ånd har godt av streng dressur, ja, kanskje rett og slett tortur! Og da skrid tanken fram i ro og mak, og flakkar ikkje vilt omkring lik vettelys i heksering, som vor ven Hinmannen formulerer det med dårleg skjult skadefryd.
Før ein går vidare må det òg nemnast at kvinner som Lise Lobes kunne få ein anna lagnad enn sosial eksklusjon, eller at eksklusjonen bare var frå dei øvre sosiale sjikta. Til dømes kan ein nemna at Anna Ludviksdatter frå Fetsholmen fekk tvillingane Torbjørn og Ludvik utanfor ekteskap med soldat Torbjørn Fosse frå Strandebarm. I 1755 vart ho likevel gift med ein leiglending under Lyseklostergodset, enkemann Lars Nielsen Bringedal. Eit anna illustrerande døme er lagnaden til Dorden Sachariasdatter Furhofde frå Strandebarm, som i 1753 fekk eit barn med stefar sin Anders Mortensen. Året etter var dei begge dømde til døden på tinget for Strandebarm skipreid, ein dom som vart stadfesta av Lagmannsretten i Bergen. Men kongen i København gav dei begge nåde, og Dorden Sachariasdatter vart seinare gift i Bergen med fiskar og arbeidsmann Michel Nielsen Tveiten.
Men ein kan òg nemna Mallene Knudsdatter Wolden som gjorde sitt fyrste leiermål med soldat Johannes Olsen Hielmeland i 1737. Tre år seinare fekk ho eit nytt barn utanfor ekteskap. Denne gongen med soldat Halver Hansen Guddal. I 1744 gjorde ho sitt tredje leiermål. Barnefaren var enten soldat Anders Joensen Lille Omvig, og kalla Skolemester Anderas Joensen Jerdrum, eller med sersjant Ole Thommesen Skade, og kalla korporal. Den fyrst nemnte vart dømt og public absolvert for gjerninga, medan den sist nemnte vart oppgjeve som barnefar då barnet vart døyt Anders 02.06.1744. Mallene Knudsdatter, som levde som tiggar på denne tida, vart fyrst dømt til å stryges till kagen med 3de Riis og 3de slag av hvert Riss. På grunn av formelle feil vart dommen oppheva, og ho vart i staden dømde til at arbejde, udj Bergens Tugt-og Manufactur huus udj 8te Aar, Men da hun af Bøjgde Lænsmanden Søren Møchlebust var paagreben for at indføres til tugthuuset var hun som Eet vanvittig Meniske Sprungen paa Een Elv og druknet sig selv, som futen forklara i sin årsrekneskap.
Eilert Sundt fortel i ei av sine skildringar i Fantefortengnelsen av 1862 om Per Isaksen, òg vart kalla Isaks-Per, som rodde rundt på Stavangerfjordane. Den prestevigde Sundt konstaterte til sin irritasjon at mannen reiste samen med to søstre, og at han hadde barn med begge. Då mannen tok omborde den tredje kvinna, som tidlegare hadde fleire barn med Per Isaksen sin bror Ole, melde Sundt mannen til næraste lensmann; her maatte en Forandring ske, som han formulerte det. Eg har mang ein gong sett føre meg ein situasjon der Sundt hadde greidd å tøyla sinnet sitt, og i staden freista å overtala mannen til å gje opp livet han levde. Kva ville mannen ha sagt om han vart tilbydd å overta eit lite småbruk der han vart bufast og dyrka jorda? Her kan du dyrka jorda og bu i eige hus, men du må halda deg til ei kvinne, stå på godfot med dei andre bøndene, men kan gå i grava med ei visse om at dine barn vil få eit like trygt og sikkert liv som du sjølv har nytt. Dette kunne Sundt ha sagt til fanten. Alt dette i staden for å skjera hestehovar, banka koparkjelar, sova i båten under eit segl, og driva hor. Ville fanten ha svart ja? I Sundt sine bøker om fantane kan ein lesa om dei som ønskte og lukkast med å slå seg ned, medan andre ikkje lot seg freista av tanken på eit liv som bufast, eller gav det opp og la ut på fantevegen på ny. I kva kategori fann ein dei lukkelegaste? Kva dom vil du fella? Trekk du opp grensene, alt etter eige skjønn.
Med personane misser ein òg av synet den økonomiske strukturen dei var med å halda oppe. Landsbygda i Noreg vil ein på denne tida gjerne karakterisere som eit jordbrukssamfunn. Sjølv om pengeøkonomien hadde fått større og større innpass sidan slutten av 1600-talet, var det produksjon av jordbruksvarer som var den viktigaste bestandane i økonomien på landsbygda. Men dette er eit utgangspunkt, og mange stadar ikkje eit dekkjande bilete av den faktiske situasjonen. Dersom ein ser nærare etter vil ein finna at det økonomiske livet hadde like mange nyansar som aktørane sine livshistorier, og at det lid under same tendensen til å redusera og forenkla til ein sit igjen med ein karikatur av røyndomen.
Eit interessant aspekt ved samfunnet på 16- og 1700-talet, som kan illustrere det ovanfor nemnte poenget, er det eg vil kalla permanente husmannsplassar. Med det meiner eg husmannsplassar med ein mange hundre år gamal busetnad, og som gjerne kan førast tilbake til tida før dei siste øydegardane vart rydda mot slutten av 1600-talet. Eller med andre ord: Husmannsplassar som ikkje var ein tilfluktsstad for yngre brør som ikkje fekk ta over odels- eller leiglendingsbruket foreldra dreiv, men husmannsplassar som kunne vera ein attraktiv stad å slå seg ned. Her fann ein til dømes personar som dreiv med båtbygging, som på Eidsvik under Snilstveit, eller var snekkar, som husmannen på Snikkarøyro under Øyre, eller dei livnærte seg hovudsakleg av skogbruk, som dei gjorde på Lungott, eller med skjenking av øl og brennevin, som dei gjorde på Kvalesund i Os skipreid. På Rosendalsgodset fanst det til og med fleire matrikulerte husmannsplassar.3 I utgangspunktet var det bare sjølveigar- og leiglendingsbruk som vart matrikulerte, som mellom anna vil seia at brukarane skule betala skatt og møta som lagrettemenn på tinget. Alt i matrikkelen av 1647 finn ein at det som i si tid hadde vore husmannsplassar under eit bruk vert registrert som eigne einingar, og truleg skuldast denne praksisen at ein ville oppgradera dei permanente husmannsplassane som bruk med høg næringsverdi trass lite jordbruksland. På Rosendalsgodset opererte ein òg med bruk som vart rekna som underliggjande ein gard og denne sitt matrikkelnummer, men likevel møtte oppsitjarane som lagrettemenn på tinget som om dei var leiglendingar eller odelsbønder.4 Truleg av same grunn som at nokre husmannsplassar vart matrikulert. Verkar dette forvirrande? Det er det. Og det er det fordi samfunnet den gongen som no var meint å fungera i praksis, og ikkje meint som ein modell ein kan plassere i eit stringent skjema
Dei matrikulerte husmannsplassane er bare eit døme på at økonomien i det preindustrielle samfunnet var langt meir samansett enn det ein vanlegvis ser føre seg. Klarast vert dette om ein studerer eit jordegods som Baroniet Rosendal, som var ei økonomisk eining som førte nøye rekneskap med sine inntekter og utgifter. For det fyrste er tittelen jordegods noko misvisande. Av matrikkelen av 1667 ser ein at den skotske adels- og handelsmannen Axel Mouatt i stor grad bygde opp godset gjennom å tileigna seg gardar med aktiva ved sida av sjølve jorda. Det var særleg fiske og skogbruk som var dei tilleggsverdiane han gav akt på. Det kan nemnast at til dømes laksevågen Fruvåg på Stord åleine gav ei årleg leigeinntekt på 20 riksdalar i 1666. Ludvig Rosencrantz, den fyrste baronen til Rosendal og svigerson til Axel Mouatt, restrukturerte jordegodset slik at det særleg var trelast som vart godset sine aktiva ved sida av sjølve jordeiga.5 I 1722, då den driftige Axel Rosencrantz framleis var baron til Rosendal, fann ein sager på Øyro under Hatteberg, på Seim og på Eik i Kvinnherad, på Eikenes, Femsteinvik og Vestervik i Strandebarm, og på Visekjær, Tveit og Kvandal i Skånevik. Så viktig var skogen at skogteigane Barmen og Årsnes i Kvinnherad vart matrikulert som eigne bruk utan at det budde nokon der, og leiglendingen på Svoldal betalte noko av jordleiga med å ha oppsyn med skogen på Årsnes. Forvaltaren på Rosendal hadde særleg plikt til å sjå etter at hovudskogane på godset, Austefjord, Gravdal, Enes og Boksnes, vart skikkeleg røkta.
Ved sidan av skogbruk hadde herskapet til Rosendal kontroll over andre aktiva som gav tilleggsinntekter. Til dømes eigde dei gjestgjevarstadane Vang, Terøyo, Gjermundshamn, Sundevigen, Kvalesund, Biskopshamn og Nesbjør. Særleg Vang og Terøyo var samstundes lasteplassar for tømmer. Vidare hadde Rosendal inntekter for utleige av fjellbeitet Øyro i Kvinnherad og Malkjeldalen i Hardanger, dei hadde ein østersvåg på Seløyo i Tysnes, leige ut skogen på Håheim i Hardanger og vatnet på Gravdal i Strandebarm, selde frukt og nøter frå sin eigen hage, og leigde ut brudekrone og søljer til par som skulle gifta seg. For å nemna noko. Ein kan òg leggja til at herskapet på Rosendal hadde ansvaret for, og utgiftene og inntektene av skatteinnkrevinga på jordegodset, dei hadde birkerett på godsområdet, som vil seia at dei administrerte justisvesnet, og patronatsrett i Kvinnherad, som vil seia at presteembeta og kyrkjegodset var herskapet sitt ansvar. Sagt med andre ord var Rosendalgodset ei samansett økonomisk eining som ein kan samanlikna med ei bedrift i dag.
Dei ulike gardane hadde ein økonomisk struktur som minner om den ein finn på Rosendalsgodset, om enn i ein langt mindre målestokk, og difor ikkje så synleg. Eit visst inntrykk kan ein få med å ta utgangspunkt i oversikten for formuesskatten i 1789, som skulle betala for felttoget mot Sverige året før. Her finne ein at 34 av leiglendingane på Rosendalsgodset hadde ein formue på over 200 riksdalar i rørleg gods, då med unnatak av jordbruksreiskapar. Nokre av desse sat på gode jordbruksgardar, som til oppsittjarane på Øystese i Hardanger. Andre sat på skoggardar som Sundvor, Austefjord, Røyrane, Nettland, Hjortås, Gravdal og Enes. Henrik Qvaleim og Frederik Eldholm var gjestgjevarar på Terøyo og Kvalesund. Men ofte kan ein ikkje gjennom å studera skattemartikkelen av 1667, matrikkelutkastet av 1723, eller taksjonsvurderinga av Rosendalsgodset i 1732, seia klart kva som gjorde det mogeleg for oppsitjaren å leggja seg opp ein formue. Dersom ein til dømes ser på prestegodsgarden Hesvik i Strandebarm slik den er vurdert i matrikkelen av 1667 og matrikkelutkastet i 1723, ser ein at det er ein god gard, men ikkje ein gard som skil seg sterkt ut frå andre. I formuesoversikten frå 1789 oppgav Ole Siursen å ha ein formue på 200 riksdalar i rørleg god, og broren Jens Siursen ein formue på 150 riksdalar; begge tal som truleg ligg noko under det reelle, sidan skattelista bygde på eigenmelding.6 I båtlista frå 1805 står dei som eigarar av ein båt som romma 45 mann, som dei nytta til å reisa til Bergen med. Kanskje var det gjennom handel at dei makta å leggja seg opp ein slik formue.7 Det er mykje mogeleg at handelen med Bergen spela ei stor rolle i økonomien på Rosendalsgodset, og i Sunnhordland og Hardanger generelt. Dersom ein ser på båtoversikten for Rosendalsgodset, finn ein at 50 personar hadde båtar dei nytta til å reisa til Bergen med, og 27 av desse romma meir enn 10 mann. I ei rettssak i 1726 på tinget for Strandebarm skipreid får ein fortalt kva ei jegt på veg til Bergen kunne vera lasta med: Veed, 20 budter band, 2 nye Aakleder, 1 Brog, 1 børse, 1 ½ tdr. Nødder, 17 giedeskind, 26 værskind og 1 kalfskind, 1 trønings naver, 1 Rive naver. Dersom ein tek utgangspunkt i matrikkelen for 1667 ser ein samstundes at ved, tønneband og nøter er nemnte som viktige ressursar ved sida av skog og fiske. Ein kan òg merka seg at då drengen Sven Eriksen Døsseland i 1715 vart stemna av Johans Matre fordi han hadde forlete tenesta si, orsaka han seg med at hand ej kunde udstaa at fare til Byen paa Jegten. Moglegvis gjorde ein del bønder, som Ole og Jens Siursen Hesvigen, mange slike reiser i løpet av året. I alle høve er det grunn til å hevda at bonde- og jordbrukssamfunnet var ei lagt meir samansett økonomisk eining enn det tittelen skulle indikere.
Ein kan ikkje gå vidare i dette resonnementet utan å peika på at det finst ei rad supplikker og tingsvitne som indikerer at folk oppfatta seg sjølv som fattige. Slike vitnesbyrd kan vera reelle, som til dømes når almuen paa Tinget alle med Een Mund berettede at dette Qvindfolck ej det Ringeste til bøders betaling er Eiende men er fattig og ej meer hafer end de Kleder hun gaar udj. Mindre grunn er det å lita på gjestgjevarane Thomas Weimer og Andreas Lamberg på Gjermundshamn og Terøyo. Dei stod begge fram på tinget i 1751 og erklærte at dei ikkje hadde midlar til å betala 2 riksdalar i ekstra skatt. Andreas Lamberg, som òg var birkedommar på Rosendalsgodset, formulerte det slik at han som een Fattig Mand ufeilbar bliver total Ruineret dersom hans ikke allernaadigst bliver Despanseret fra at betale aarlig enten 2 Rdr. eller noget der af til Kongens Cassa for Strandsidder eller Borger-Væpning. Sjølv om ålmenta stadfesta desse erklæringane om fattigdom, skal ei vera svært varsam med å festa lit til slike. Då ein rekna ut koppskatten i 1743, oppgav birkedommar Lamberg at han hadde ein formue på 129 riksdalar og 32 skilling. Thomas Weimer etterlet seg ein formue på 211 riksdalar 4 mark og 11 skilling då han døydde i 1772. Eg vil hevda at utsegn om eigen fattigdom ofte bør forståast som argument brukt ved pruting på pris; dei er verkemiddel til å oppnå eit gunstig resultat meir enn freistnadar på å skildra ein faktisk situasjon.
For det andre må ein spørja om personar før som no kan ha valt den økonomiske lite lukrative samfunnsposisjonen dei hamna i? Lat det med det same vere sagt at eg ikkje trur at Kristin Osen hadde noko tid drøymt om eit liv der ho åleine sørgde for sin vanføre son og gamle mor ved tigging. Men i mange andre høve kan det vera på sin plass å spørja om den økonomiske posisjonen var sjølvvald, og at økonomisk tryggleik vart vald vekk til fordel for noko anna? Ein kan til dømes spørja på kva grunnlag Anders Jansen Spillemand valde sitt yrkje og sin livsstil. Var han kanskje Skadde i høyre Laar, som Torger Siursøn vert sagt å vera i militæret si ungtmannskapsliste for Rosendalgodset frå 1767, og difor hindra frå å få ein karriere som jordbrukar? Eller tok han valet sitt på om lag same grunnlag som kunstnarar gjer det i dag? I andre høve kan det òg vera tale om eit val av identitet og kulturell tilhøyrsle. Jens Sergiant, som eigentleg heitte Jens Andersen Lande, vaks opp på eit leiglendingsbruk under Halsnøy Kloster. I folketeljinga i 1701, der han vart sagt å vera 12 år, heiter det at faren, Anders Sivertsen Lande, er fattig. Sjølv starta han sin karriere som soldat i den store nordiske krigen frå 1709, og tente seinare som underoffiser i Kaptein Lorentz Müller sitt Opdalske kompani, 2. bergenhusiske regiment. Samstundes driva han ei skjenkestove i Biskopshamn i Strandvik kyrkjesokn for bøndene i nærområdet. Noko lukrativ leveveg var det truleg ikkje tale om for Jens Sergiant: Stædet er elers u-nødigt til Krohold saa som der icke er nogen hafn for fartøyer. Men med ein pris på minst 4 skilling for ei kanne øl, som tok om lag 2 liter, skulle ikkje Jens Sergiant ha så mange gjester i løpet av eit år før han greidde å betala landskylda på 1 riksdalar til baroniet Rosendal. Eit slikt liv kunne fortona seg som lukrativt for nokre. For det fyrste slapp Jens Sergiant noko av det fysiske slitet som truleg var ein del av faren og andre jordbrukarar sin kvardag. Samstundes erverva han som offiser og gjestgjevar ein anna indentitet enn jordbrukarane rundt han. Faren sin fattigdom kunne målast og samanliknast med velstanden til andre jordbrukarar i Fjelberg prestegjeld. Jens Serigant stod seg kanskje ikkje betre, men i kraft av sin grad og sin næringsveg tilhøyrde han ein annan subkultur, og kunne bare samanliknast med sine eigne. Og normalt vil ein liten subkultur, som det militære var det på landsbygda i Noreg, vere svært inkluderande. Det er mogeleg at det var ei slik kulturell tilhøyrsle Jens Sergiant søkte, og fann at den kunne tilby ein fridom som hadde sin pris, men som kunne vere verdt den.
| Og har nå spelet enda opp med tap, og har eg tulla som det reine barnet, så er det ingen liten toskeskap som overmannar meg, den livserfarne! |
* Dette essayet skal lesast som ei takk til lesesalsgjestene og dei tilsette på Statsarkivet i Bergen; dei fyrst nemnte har stilt dei umogelege spørsmåla, og dei sist nemnte har hjelpt meg i finne dei mogelege svara. Saman har dei gjort mitt opphald på Statsarkivet i Bergen til ein odyssè i historia. I mitt tilfelle enda reisa ved tempelet i Delfi og inskripsjonen: Kjenn deg sjølv. Det fyrste lærestykket er essayet Bauta i ny Tid, trykt i minneskriftet Marcus Gerhard Hoff-Rosenkrone (Rosendal 1996), og det andre er essayet Tid og ånd. tilbake
1 Dette var eit attraktiv privilegium, om det enn bare gjeldt den fyrste barneavlinga ein som militær gjorde utanfor ekteskap. Mellom andre Gudmund Erichson Kaldestad verva seg i kongen sin garde i København i 1741 for å sleppa å betala bot for ,eller gifta seg med kvinna han hadde gjort gravid. Det same gjorde Lars Olsen Kysnes i Strandebarm same året. På den andre sidan kunne ein soldatar tena nokre riksdalar ved å ta på seg farskapen for eit barn nokon anna hadde avla. Til dømes betalte Anders Mortensen Furhofde i 1753 soldat Peder Hachtorsen Børsem for at han skulle ta på seg farskapen til eit barn han hadde avla med stedotter si. Det er mogeleg at tambur Mons Jacobsen gjorde ein liknande handel med ein promiskuøs ektefelle, eller til dømes med nokon av dei kondisjonerte på nabogardane Fet eller Sandvik. tilbake
2 Sjølv etter ar det moderne legdsvesnet vart innført i Kvinnherad prestegjeld i 1756 finn ein døme på at eldre ordna seg på dette viset. I Rekneskap og legdsprotokoll for Kvinnherad i 1756 heiter det at Anna Samsonsdatter Malmanger, gammel Enke, Vankelmodig og stedse Sengeliggende, omtrent 70 aar gammel fekk hjelp av ein annan legdslemm, Ingebor Larsdatter i Omvigen, Enke, nogenlunde Rørig, er omtalt at gaa ind til overmeldte Anna Samsonsdatter, at være Hænde til hielp og tilsyn. tilbake
3 Desse husmannsplassane er Tysse og Tysseteigen i Skånevik Skipreid, Bergsvåg, Biskopshamn og Neset i Strandvik, og Åbotnes og Gangsø i Os skipreid.tilbake
4 Dette gjeld Eidsvik under Snilstveit i Kvinnherad, og Svoldal under Enes i Strandebarm skipreid.tilbake
5 Likevel ser ein av båtoversikten for Rosendalsgodset frå 1805 at det mellom leiglendingane på godset i Strandvik og Os var 10 fiskebåtar; åtte av dei romma mindre enn 10 mann, og gjestgjevar Eldholm på Kvalsund i Os hadde ein fiskebåt med plass til 50.tilbake
6 Det ein veit er at Ole Siuren var god for 345 riksdalar 3 mark og 4 skilling då han dø i 1809, medan broren Jens let etter seg 307 riksdalar 2 mark 1 skilling i 1815, utan at noko av dei hadde jordegods.tilbake
7 Heilt sikkert er det at dei ikkje kom til pengane gjennom arv; til saman arva kvar av dei 37 riksdalar 2 mark ½ skilling etter foreldra sine.tilbake
8 Dermed skal ein vere varsam med å tykkje meir synd i den arme stakkaren ein møter i det historiske materialet, enn den ein møter på Torvalmenningen same staden. Problemet vert ofte at ein samanliknar dei begge med sin eigen situasjon, og finn at stakkaren av i dag trass alt har ditt og datt, medan stakkaren frå fortida manglar til og med dette, og gløymer at det var han gjerne ikkje åleine om i si eiga samtid.tilbake