Ein guida tur i Digitalarkivet

av
Bente Kopperdal og Anette Skogseth Clausen

Sist oppdatert: 22.10.2002
Kontakt digtalarkivet@uib.no for kommentarar/spørsmål.

Digitalarkivet som vart starta opp 23. januar 1998, er eitt av Arkivverket sine tiltak for å gjere historiske kjelder lettare tilgjengelege. Per dags dato er litt over 2500 digitaliserte kjelder (databasar) frå heile landet søkbare i Digitalarkivet. For mange er likevel Digitalarkivet ukjent eller noko ein veit om, men ikkje heilt finn ut av. Me vil derfor freista å illustrera korleis Digitalarkivet kan nyttast for å finna fram til historiske opplysningar. Denne turen i Digitalarkivet nyttar Åsane utanfor Bergen i Hordaland, som eksempel, men måten å søkje på er den same for alle databasane.

Systemkrav

Alle som har datamaskiner med tilkopling til internett kan nytte Digitalarkivet. Me veit at nettstaden fungerer best med relativt nye nettlesarar, til dømes Internet Explorer 5.0, Opera 6.0 eller Netscape Communicator 6.0 eller nyare. Internet explorer ligg automatisk installert i dei fleste datamaskiner og kan oppdaterast til nyaste utgåve gratis. Opera og Netscape kan lastast ned gratis frå internett.

Korleis finna fram?

Digitalarkivet er å finna på denne internettadressa: http://digitalarkivet.no. På framsida finn du meldingar frå oss om nyhende i Digitalarkivet. I hovudsak handlar dei om nye databasar. For å kome vidare derifrå og til kjeldene er det ein meny i den øvre mørkeblå lina på sida. Menyen ser slik ut:

På denne menyen er det fire inngangar til kjeldene i Digitalarkivet. Dette er via lenkene Type, Dåverande område, Dagens område, og Søk. Alle kjeldene finst under kvar inngang, forskjellen er berre korleis dei er ordna. Lenka Type fører vidare til ei liste over ulike kategoriar av kjelder og deretter til geografisk område. Denne lenka er best å nytte dersom ein veit kva for kjelder ein leitar etter. Lenka Dåverande område er derimot best å nytte dersom ein veit i kva for område ein vil leite. Denne fører vidare til ei liste over fylka og deretter ei liste over tidlegare kommunar/prestegjeld. Ein annan geografisk inngang er via lenka Dagens område. Denne kan brukast dersom ein ikkje kjenner namnet på det aktuelle området i tidlegare tider. Lenka fører til ei liste over fylka, deretter dagens kommunar og under der igjen til ei oversikt over kommunar, prestegjeld e.l. som kan ha høyrt inn under det området kommunen dekkjer i dag. I tillegg til desse tre inngangane finst det også ei lenke som er kalla Søk. Denne lenka fører til ei side kor ein kan søkje etter ei kjelde, ein kjeldetype, eit årstall, tittelen på databasen eller eit geografisk område.

Dessutan kan ein få lista dei 100 nyaste kjeldene me har lagt ut i Digitalarkivet ved å klikke på lenka Siste 100. Ein kan òg gå rett til dei store landomfemnande folketeljingane frå 1801, 1865 og 1900, ved å klikke på dei respektive tal-lenkene.

Kva for kjelder frå Åsane finst i Digitalarkivet?

Når ein vil finne kjelder frå eitt bestemt område, er det som nemnd best å nytte lenka Dåverande område. Ved å klikke på denne lenka kjem ein til ei liste over fylke i Noreg. Skal me finne alle kjeldene som finst for Åsane vel me Hordaland og får deretter opp ei liste over kommunar og/eller prestegjeld på kjeldetidspunktet. Åsane er ikkje med i denne lista, me vel derfor Hamre som Åsane tidlegare var ein del av. Denne lista som viser alle kjeldene frå Hamre i Digitalarkivet, kjem då fram:

 

Framom lenka til kvar kjelde står publiseringsdatoen og DA eller DP, desse avkortingane fortel om databasen tilhøyrer Digitalarkivet eller ein bidragsytar i Digitalpensjonatet (vert forklart under).

Korleis finna ein konkret person eller familie i ei av kjeldene?

Som lista viser er ein god del kjelder for Hamre tilgjengelege i Digitalarkivet. Dette gjev eit godt utgangspunkt for leiting etter slekt i området. For å vise korleis dette kan gjerast skal me søkje i databasane for å finne born av landhandlar og gjestgjevar i Salhus, August Karl Bernhard Hammer (1846-1909).

Det fins ein database over døypte i Hamre, men han går ikkje lenger fram i tid enn 1872, og det er sannsynleg at Hammer fekk born både før og etter 1872, så her må me i tillegg bruke ein database som dekkjer konfirmantar frå 1750 til 1900. Me klikkar først på lenka Døpte i Hamre 1858-1872. Sida som då kjem fram ser slik ut:

Dette er ei liste over kjelder i Digitalarkivet som Lillian Koehler har registrert. Når privatpersonar eller organisasjonar utanfor Arkivverket vil gjere kjelder som dei har registrert tilgjengelege for alle, får dei tilbod om det me kallar eit rom i Digitalpensjonatet som er ein del av Digitalarkivet. Lista ovanfor viser kjeldene som er tilgjengelege i Lillian Koehler sitt pensjonatrom. Me klikkar på lenka Døpte i Hamre 1858-1872.

Me kjem då inn på søkesida for denne databasen. Me kan her velje kva for opplysningar me vil søkje etter. I tillegg kan me velje om me vil søkje på ein eksakt frase (er lik), byrjinga på eit ord (børjar på), bokstavar inne i eit ord (inneheld) eller om me vil få lista opp alle orda i eit felt/ein kolonne (Alle). Fordi skrivemåten av namn før i tida veksla mykje, er det som oftast lurast å søkje på byrjinga av eit ord eller på bokstavar som ein kan vere nokså sikre på at frasen me søkjer etter inneheld.1 Alle er grei å nytta dersom databasen er liten og god å ha dersom ein ikkje klarar å avgrensa søket ved børjar på eller inneheld

Vi skal altså prøve å finne August Carl Bernhard Hammer, eller August Hammer som han oftast vart kalla, sine born i denne databasen. me kan byrje med å søkje etter fars etternamn, altså Hammer, og vel Fars gardsnamn blant alternativa i lista til venstre (klikk på pilen som peikar nedover for å sjå lista). Me vel å søkje med kriteritet børjar på og skriv 'ham’ i tekstfeltet til høgre og trykkjer på SØK.


Ei liste over dei av fedrane som har eit etternamn som byrjar på ’Hammer’ kjem då fram. Me merkjer av alle tilfella av ’Hammer’. Bruk musetasten til å merkje av dei fem med Hammer som gardsnamn. Når dette er gjort trykkjer me på FINN POSTANE.

Den sida som no kjem fram liknar mykje på den me hadde oppe tidlegare. Forskjellen no er at denne berre viser dei postane som me valde ut i stad. Det me eigentleg har gjort er å laga ein ny database over alle døypte i Hamre som hadde ein far med eit gardsnamn som er lik ’Hammer’. Den nye tabellen har 5 postar:

Vi ser med ein gong at desse borna har ulike fedrar. No kan me søkje på fornamnet til far slik at me berre har att ”vår mann” og hans born, men ettersom utvalet er så lite, ser me med ein gong kven det gjeld. Sigvart Laurentius Hammer Salhus og Klara Alvilde Hammer er borna til August Karl Bernhard Hammer. Klara var fødd i 1872, siste året i denne databasen, så om me vil sjå om han hadde fleire born, må me søkje blant konfirmantane i Hamre. For å få opp att lista over kjelder frå Hamre, klikker me anten på Dåverande område på menyen og går deretter vidare til Hamre, eller nyttar ei ny lenke som er kome på plass på den øvre mørkeblå linja: Same område. Då skal lista se slik ut:

Lista synar dei kjeldene som tilhøyrer det same geografiske området (kommune/prestegjeld) som kjelda me befann oss i sist. Klikk på Konfirmerte i Hamre prestegjeld 1750-1900.

Me kan byrje med å søkje etter fars etternamn og vel Fars etternavn blant alternativa i lista til venstre. Då August somstundes kan ha nytta eit farsnamn i tillegg til Hammer, vel me inneheld i den andre menyen. Til sist skriv me ’Ham’ i tekstfeltet til høgre og trykkjer på SØK.

Ei liste over dei av fedrane som har eit etternamn som inneheldt ’Hammer’ kjem då fram. Me merkjer alle etternamn som inneheld ’Hammer’, bortsett frå dei to namna ’Ols Lile Hammer’, som må vera nokon andre, og ’Hansen Daa, Hammer’ som sannsynlegvis ikkje heitte Hammer, men budde på Hamre. Me merkjer postane ved å halda nede Ctrl-tasten samstundes som me klikkar på dei me vil ta med oss vidare. Når dette er gjort trykkjer me på FINN POSTANE. Etter at me har merkt av dei aktuelle namna, ser lista slik ut:

No vil me ha eit utval av databasen over dei fedrar med eit etternamn som inneheld Hammer. Den nye tabellen me har laga har 15 postar. Også denne gongen er det ulike fedrar, og me skal nå foreta eit nytt søk i utvalet for å finne "vår mann" og hans born. Me vel å søkje på Fars fornavn inneheld og skriv ’Aug’ i tekstfeltet til høgre. Deretter trykkjer me på SØK. Lista som då kjem fram ser slik ut:

August Hammer var altså døypt August Carl Bernhard og me skjønner at alle desse må vera same person. Me merkjer alle og trykkjer på FINN POSTANE. Ei liste over dei borna til August Hammer som vart konfirmerte i Hamre i perioden 1750-1900 kjem fram.

For å sjå nærare på kven dei vart konfirmerte saman med kan me klikke på lenkene (tala) heilt til venstre på sida.

Denne gjennomgangen har vist kor viktig det er å nytte ”opne søk”. Hadde me t.d. søkt etter fars fornavn lik ’August’ hadde me berre funne tre av borna fordi August sine førenamn ved to av borna sine konfirmasjonar var stokka om. Det var ikkje sjeldan at slike ombytingar av namn skjedde, heller ikkje at folk bytta mellom å nytta det første og det andre førenamnet eller at skrivemåten på namn varierte. Legg merke til at namnet til Sigvardt Lorentzius vart ulikt her og i databasen over døypte.

Utskrift eller lagring av personar/data

Skal ein ta utskrift av ei tabell-side kan det løne seg å klikke på lenka Utskriftsformat. Den same sida kjem då opp i svart-kvitt. Ynskjer ein å ta vare på personane i utvalet for å kunne sjå på dei seinare, kan ein nytte Plukk-funksjonen. Du må vere pålogga Digitalarkivet for å nytte denne tenesta. Bruk lenka Innlogging for å logge deg på, her kan du òg få deg eit brukarnamn og passord om du ikkje allereie har skaffa deg det. Når du er pålogga, vil Innlogging-lenka bli erstatta av ei Plukk-lenke. Klikk på denne for å lagre ein person.

Landsomfemnande søk

Oluf Jean, ein av sønene til August Hammer, reiste vekk frå Hamre prestegjeld ei tid etter konfirmasjonen. For å finna ut kvar han vart av, kan me nytte den funksjonen i Digitalarkivet som vert kalla landsomfemnande søk. Det vil seie at me kan søkje etter ein person i heile landet. Dette er mogleg i folketeljingane frå 1801, 1865 og 1900, og i 1875 for dei delane av landet som er registrert.

Oluf Jean vart konfirmert i 1897 og me kan leite etter han i 1900-teljinga. Klikk på lenka 1900 på den øvre mørkeblå linja for å kome til 1900-teljinga, då kjem dette fram:

Oluf er eit namn som kan vere vanskeleg å søkje etter, då skrivemåten kan tenkjast å variera.2 me vel derfor heller å søkje etter Etternavn er lik ’Hammer’, og får dette resultatet:

Me ser ei oversikt over alle etternamn i heile landet i 1900 som var lik ’Hammer’ og kvar i dei ulike fylka dei opphaldt seg i 1900. No ynskjer me å sjå kven av dei som hadde fødestad som byrjar på "hammer", me vel derfor Fødestad i listen til venstre, børjar på i midten og skriv 'hammer' i feltet til høgre, deretter trykkjer me på SØK.


No må me velje kva for verdiar me ynskjer å søke etter, i dette tilfellet er det enkelt: Bruk musetasten til å setje ein hake inni firkanten framfor 'hammer' og trykk på HALD FRAM. No har me ei liste som synar at det er 3 personar i Hordaland som heiter Hammer til etternavn og har fødestad i Hammer. Klikkar me på talet 3, vil me få ei slik oversikt:


Me ser at dei tre personane opphaldt seg i Stord, Kvinnherad og Hammer. No kan me klikke oss inn på kvar av dei og sjå kven som skjular seg bak talet, eller me kan gjøre eit siste søk. Me vel Førenamn i lista til venstre, sett kriteriet til børjar på og skriv ein 'o' i tekstfeltet. Me sit då att med ein person. Klikkar me oss inn på personen vil me sjå dette:

Alt tyder på at me har funne rett person. Namnet stemmer omtrent, farsnamnet, fødestaden og fødeselsåret stemmer også. For å kome inn i databasen trykkjer me på talet føre namnet. Då ser me heile hushaldninga som Olav tilhøyrte.


Oppsummering

Me har no vore igjennom dei to søkefunksjonane som finst i Digitalarkivet. Beherskar ein desse, kan ein ha stort utbytte av å nytta databasane som finst her. Det kan synast vanskeleg til å byrja med, men med litt trening vil det nok gå lettare og lettare etterkvart.

Eitt av hovudpoenga, i tillegg til å visa korleis søkefunksjonane verkar, har vore å få fram kor viktig det er med ”opne søk”. Tru ikkje at ein person er ført med same namnet heile livet eller at eit namn alltid er skrive som det vert i dag. Bruk børjar på eller inneheld i staden for er lik i søka. Dersom du ikkje finn det du søkjer etter, bruk fantasien. Ved å endra kriteria for søket, vil ein ofte finna det ein leitar etter.

Til sist må det nemnast at databasane i Digitalarkivet ikkje er kjelder i tydinga primærkjelder. Databasane er tolkingar av kjeldene. Dei som har registrert kjeldene har sjølvsagt prøvd å gjengi dei så godt som råd er, men ei avskrift vil aldri kunna gjengi ei kjelde 100%. Det kan førekome skrivefeil og tolkingsfeil og personar kan vera utelatne ved eit uhell. Databasane i Digitalarkivet må sjåast på som hjelpemiddel. Kjeldene er framleis i arkiva!


1. Inneheld er svært nyttig i namn som t.d. Kristoffer. Søkjer ein etter inneheld ’risto’ vil me få opp både Christopher, Christoffer, Kristoffer, Christopher etc. [attende]

2. I tillegg til å nytta hjelpen kriteria børjar på og inneheld gir, kan ein innskrenka søket ved å nytta hakeparentesar. Skriv ein t.d. An[n]a i  førenamnsfeltet leitar programmet etter namn som har ’a’ som første bokstav, ’n’ som andre og ’a’ som tredje eller fjerde. Bokstavar som står i ein hakeparentes, tolkar programmet som valfri. Dette søket vil dermed finna alle førenamn lik Anna og Ana. Dersom det står to eller fleire bokstavar i ein hakeparentes vil programmet leita etter ein av desse bokstavane i denne posisjonen. Skriv ein til dømes ’Ann[ae]’ vil programmet finna både ’Anna’ og ’Anne’. Dersom ein ynskjer å søkje etter ’Oluf’, ’Olaf’ og ’Olav’ kan ein derfor skriva Ol[au][fv]. [attende]